SKUTKI DZIAŁALNOŚCI KONKURENCYJNEJ PO USTANIU STOSUNKU PRACY

Kodeks pracy (art. 101[1] KP i nast.) przewiduje możliwość zobowiązania pracownika do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej względem pracodawcy na podstawie pisemnej umowy o zakazie konkurencji zawieranej pomiędzy pracodawcą i pracownikiem. Obowiązek powstrzymywania się przez pracownika od działalności konkurencyjnej może dotyczyć zarówno okresu zatrudnienia u pracodawcy, względem którego zakaz konkurencji jest ustanawiany – w takiej sytuacji brak jest wymogu określenia odszkodowania dla pracownika, jak i okresu po ustaniu zatrudnienia u pracodawcy, względem którego zakaz konkurencji jest ustanawiany – w takim wypadku należy określić odszkodowanie należne pracownikowi, przy czym zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy dotyczy pracowników mających dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Zgodnie z art. 101[2] § 1 zd. 2 KP, w umowie (przyp. o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy) określa się także okres obowiązywania zakazu konkurencji oraz wysokość odszkodowania należnego pracownikowi od pracodawcy, z zastrzeżeniem przepisów § 2 i 3.

W przypadku, gdy umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie zawiera postanowień w zakresie odszkodowania należnego pracownikowi z tytułu powstrzymania się od działalności konkurencyjnej, umowa ta nie jest nieważna, a zastosowanie znajdują w szczególności postanowienia art. 101[2] § 3 zd. 1 KP, zgodnie z którym odszkodowanie, (…), nie może być niższe od 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji; odszkodowanie może być wypłacane w miesięcznych ratach. Takie stanowisko potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego, a w szczególności:
- wyrok Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 2001 roku, I PKN 742/2000 (publ. OSNP 2003/24 poz. 588), teza 1 – umowa przewidująca nieodpłatny zakaz działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy nie jest nieważna, lecz klauzula o nieodpłatności zostaje automatycznie zastąpiona przez odszkodowanie gwarantowane w art. 101[2] § 3 KP;
- uchwała Sądu Najwyższego – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 3 grudnia 2003 roku, III PZP 16/2003 (publ. OSNP 2004/7 poz. 116) – w razie nieuzgodnienia przez strony w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy odszkodowania za powstrzymanie się od prowadzenia działalności konkurencyjnej (art. 101[2] § 1 KP), pracownikowi – zgodnie z art. 56 KC w związku z art. 300 KP – przysługuje odszkodowanie w minimalnej wysokości określonej w art. 101[2] § 3 KP;
- wyrok Sądu Najwyższego – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 19 lipca 2005 roku, II PK 388/2004 (publ. Gazeta Prawna 2005/143 str. 29), zd. 2 – gdy strony nie uregulowały umownie wysokości wypłacanego odszkodowania za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej za okres po ustaniu stosunku pracy, to zastosowanie znajdzie przepis art. 101[2] § 3 KP, określający jego minimalną wysokość.

Zatem, pomimo braku uregulowania w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy kwestii związanych z odszkodowaniem należnym pracownikowi z tytułu zakazu konkurencji, umowa ta jest ważna, pracownik jest zobowiązany do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej względem pracodawcy, a pracodawca – do wypłaty pracownikowi odszkodowania zgodnie z art. 101[2] § 3 KP, tj. odszkodowania w wysokości 25% wynagrodzenia otrzymanego przez Pracownika przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji.

W odniesieniu do terminu wymagalności odszkodowania wskazać należy, że świadczenie pracownika jest świadczeniem ciągłym, a świadczenie pracodawcy jest świadczeniem jednorazowym, a jedynie może być zapłacone w ratach. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 7 marca 2006 r., I PZP 5/2005, (publ. OSNP 2006/17-18 poz. 259, OSP 2007/11 poz. 130) – zakaz konkurencji obejmujący okres po ustaniu stosunku pracy aktualizuje się w chwili, gdy pomiędzy stronami umowy o zakazie konkurencji nie istnieje już stosunek pracy. Takie stanowisko Sądu Najwyższego mogłoby uzasadniać twierdzenie, że roszczenie o wypłatę odszkodowania staje się wymagalne w całości następnego dnia po ustaniu stosunku pracy. Jednakże, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 stycznia 2005 r., II PK 186/2004 (publ. OSNP 2005/24 poz. 391) wskazał, że obowiązek pracodawcy zapłaty odszkodowania z tytułu powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej powstaje w terminach określonych w klauzuli konkurencyjnej, a jeżeli strony nie określiły terminu wypłaty odszkodowania – w okresach miesięcznych (art. 101[2] § 3 KP). W treści uzasadnienia Sąd Najwyższy wskazał, że należy przyjąć, iż okresy te powinny być zgodne z terminami wypłaty wynagrodzenia, co odpowiada charakterowi zakazu konkurencji. Zatem, w braku odpowiednich uregulowań w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy pracodawca jest zobowiązany do zapłaty odszkodowania jednorazowo lub miesięcznie w terminach odpowiadających terminom wypłaty wynagrodzenia za pracę.

Wskazać również należy na treść art. 101[2] § 2 KP, zgodnie z którym – zakaz konkurencji, (…), przestaje obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa przewidziana w tym przepisie, w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania. Jednakże, literalne brzmienie art. 101[2] § 2 KP wskazuje, iż ocenę możliwości ustania zakazu konkurencji należy odnosić do zaistniałej sytuacji faktycznej, a nie do zamiaru pracodawcy. Wydaje się, że zakaz konkurencji przestaje wiązać pracownika, gdy pracodawca faktycznie nie płaci odszkodowania, tj. nie płaci go po dniu wymagalności odszkodowania, a nie jedynie ewentualnie nie zamierza go płacić, gdyż brak jest postanowień umownych w tym zakresie. Przyjęcie – jeszcze przed ustaniem dotychczasowego stosunku pracy – że zakaz konkurencji nie wiąże pracownika, dokonane jedynie na tej podstawie, że brak jest w umowie regulacji dotyczących odszkodowania, jest niewystarczające dla przesądzenia o nieobowiązywaniu pracownika zakazu konkurencji określonego w umowie.

W razie, gdy pracodawca wypłaci odszkodowanie w ww. terminie i wysokości, pracownik nie będzie zwolniony z zakazu konkurencji, a ewentualne podjęcie przez niego pracy u nowego pracodawcy prowadzącego działalność konkurencyjną względem dotychczasowego pracodawcy, będzie stanowiło naruszenie zakazu konkurencji. W razie wyrządzenia pracodawcy szkody przez pracownika w wyniku naruszenia zakazu konkurencji, pracodawca będzie mógł wystąpić przeciwko pracownikowi z żądaniem zapłaty odszkodowania.

Natomiast w razie braku zapłaty odszkodowania przez pracodawcę w ww. określonym terminie i wysokości, pracownik nie będzie zobowiązany do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej. Jednakże, wskazać należy, że zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego – Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych z dnia 10 października 2003 r., I PK 528/2002, publ. OSNP 2004/19 poz. 336, teza 2 – wypłata przez pracodawcę odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji po upływie uzgodnionego terminu nie musi być traktowana jako niewykonanie tego obowiązku, prowadzące do ustania zakazu konkurencji (art. 101[2] § 2 kp), lecz może być oceniona jako nienależyte jego wykonanie (opóźnienie lub zwłoka), powodujące sankcje przewidziane w art. 481 i art. 491 kc. Zatem, wydaje się, że w sytuacji opóźnienia pracodawcy z zapłatą pracownik powinien – niezwłocznie po upływie terminu wymagalności roszczenia o wypłatę – powiadomić pracodawcę na piśmie, że – wobec uchybienia terminu – ustaje zakaz konkurencji oraz że w związku z tym odmawia przyjęcia odszkodowania.

Podsumowując stwierdzić należy, że pomimo braku uregulowania w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy kwestii związanych z odszkodowaniem należnym pracownikowi z tytułu powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej, umowa ta jest ważna, a pracownik jest związany zakazem konkurencji w zakresie określonym w tej umowie. Istnieje możliwość ustania obowiązku powstrzymania się przez pracownika od działalności konkurencyjnej w razie niewywiązywania się przez pracodawcę z obowiązku zapłaty odszkodowania – z zastrzeżeniem dopełnienia odpowiednich czynności przez pracownika. W razie naruszenia zakazu konkurencji pracownik będzie zobowiązany do naprawienia szkody na zasadach ogólnych.

Autor tekstu:

Iwona Soroko - Radca Prawny